Belgrad’da Bir Soykırımcı Kahraman Gibi Gömüldü
Srebrenitsa soykırımının başlıca sorumlularından Ratko Mladić, Avrupa Birliği’nin açık uyarılarına rağmen Belgrad’da askerî onurlarla ve üst düzey siyasetçilerin katılımıyla defnedildi. Tören, kesinleşmiş mahkeme hükmünün siyasi ve ahlaki anlamını reddeden güçlü bir mesaj verdi: Sırbistan yönetimi, Srebrenitsa’yı soykırım olarak tanımlamaktan hâlâ kaçınıyor.
SonSinyal Haber Merkezi
Bugün Belgrad’da ne oldu
Pazartesi sabahı Belgrad’daki Aziz Luka Kilisesi’nin önü doldu. İçeride, subay kepi ve kılıç konulan tabutun başında üniformalı görevliler nöbet tuttu. Tabut Sırbistan ile Bosna-Hersek’teki Sırp Cumhuriyeti’nin bayraklarına sarıldı. Cenaze ayinini Sırp Ortodoks Kilisesi Patriği Porfirije yönetti.
Konvoy daha sonra Topčider Mezarlığı’na hareket etti. Askerler tabutu taşıdı, askerî bando çaldı ve üç el saygı atışı yapıldı. Mladić, 1994’te yaşamını yitiren kızı Ana’nın mezarının yanına defnedildi. Tören resmî devlet cenazesi ilan edilmemişti; buna karşılık sahadaki askerî unsurlar ve devlet protokolü, özel bir aile töreninin çok ötesine geçti. Ayrıntılar Reuters ve Associated Press tarafından yerinde aktarıldı.
Katılımcı listesi de törenin siyasi ağırlığını gösteriyordu. Sırbistan hükümetinden Nikola Selaković, Nenad Vujić, Bratislav Gašić, Darko Glišić, Nenad Popović ve Milica Đurđević Stamenkovski olmak üzere en az altı bakan oradaydı. Sırp Cumhuriyeti’nin önde gelen isimlerinden Milorad Dodik, Siniša Karan, Savo Minić, Nenad Stevandić ve Draško Stanivuković; Bosna-Hersek Devlet Başkanlığı Konseyinin Sırp üyesi Željka Cvijanović; Rusya’nın Belgrad Büyükelçisi Aleksandr Botsan-Kharchenko ve Bosna-Hersek’in Sırbistan Büyükelçisi Aleksandar Vranješ de cenazeye katıldı. Cumhurbaşkanı Aleksandar Vučić yoktu; oğlu Danilo Vučić ise törendeydi.
Belgrad’dan üç gün içinde gelen çelişkili mesajlar
Mladić, 27 Ağustos’ta 84 yaşında, müebbet cezasını çekerken Lahey’de hastanede öldü. Birleşmiş Milletler Uluslararası Ceza Mahkemeleri Rezidüel Mekanizması ölümünü aynı gün duyurdu . Naaş 3 Eylül’de Rotterdam Lahey Havalimanı’nda ailesine teslim edildi ve Sırbistan hükümetine ait uçakla Belgrad’a getirildi. Uçakta Adalet Bakanı Nenad Vujić, Mladić’in oğlu Darko ve iki eski emir subayı bulunuyordu; tabutu havaalanında askerler taşıdı. Mekanizma teslim işlemini resmî açıklamayla kayda geçirdi; devlet uçağı ve heyet ayrıntılarını Reuters doğruladı.
Belgrad’dan ise birbirini tutmayan açıklamalar geldi. Vujić önce bütün devlet ve askerî törenlerinin yapılacağını söyledi. Tepkiler yükselince Sırp hükümeti bunu resmen teyit etmedi. 5 Eylül’de Euronews , kendisine verilen bilgiye dayanarak devlet veya askerî onur, görevdeki yetkili, tören birliği ve top atışı olmayacağını yazdı. İki gün sonra görülen manzara bunun tersiydi: askerler, bando, saygı atışı, bayraklar ve bakanlar.
Bu çelişki bir ilk değildi. Sırbistan Savunma Bakanlığı, savaş suçlarından hüküm giyen eski Genelkurmay Başkanı Nebojša Pavković’in Ekim 2025’te Belgrad’daki Seçkin Vatandaşlar Mezarlığı’na tam askerî törenle defnedildiğini duyurmuştu. Mladić’in ölümünden sonra Belgrad’ın ana yaya caddesinde portresini taşıyan tişörtler satıldı; Novi Sad’da adını yücelten bir duvar yazısı yeniden gündeme geldi. Bunlar, hükümlü savaş suçlularını kamusal hafızada kahramanlaştıran süregelen siyasetin parçalarıdır.
Gömülen adam kimdi
Temmuz 1995’te Mladić’in komutasındaki Bosnalı Sırp güçleri, Birleşmiş Milletlerin “güvenli bölge” ilan ettiği Srebrenitsa’yı ele geçirdi. Sekiz binden fazla Boşnak erkek ve erkek çocuk öldürüldü. Binlercesi yakalandıktan sonra sistematik biçimde infaz edildi; cesetler toplu mezarlara gömüldü, suçun izini gizlemek amacıyla daha sonra iş makineleriyle çıkarılıp ikincil ve üçüncül mezarlara taşındı. Uluslararası Kayıp Kişiler Komisyonu, kurbanların kimliklendirilmesini ve parçalanmış mezar düzeninin yarattığı güçlüğü Srebrenitsa çalışmasında belgeliyor.
Mladić, Bosnalı Sırp ordusunun genel komutanı olarak Saraybosna halkına yönelik keskin nişancı ve bombardıman terör kampanyasının da başlıca sorumlularındandı. Eski Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemesi ile ardıl mekanizması, komuta yapısını, emirleri, ele geçirilen telefon ve telsiz konuşmalarını ve saldırı örüntüsünü hükme esas aldı.
Bosna-Hersek’te 1992–1995 savaşı 100 binden fazla kişinin ölümüne ve iki milyondan fazla insanın yerinden edilmesine yol açtı. Mladić 16 yıl kaçak yaşadı; Mayıs 2011’de Sırbistan’da yakalanarak Lahey’e gönderildi. 22 Kasım 2017’de Srebrenitsa soykırımı, insanlığa karşı suçlar ve savaş suçlarından müebbet hapse mahkûm edildi. Ceza 8 Haziran 2021’de temyizde kesinleşti. Davanın kararları ve usul geçmişi BM mekanizmasının dosyasında yer alıyor.
Ölümünden dokuz gün önce savunması, sağlık durumunu gerekçe göstererek koşullu erken salıverilmesini veya doğrudan Sırbistan’a nakledilmesini istedi. Başvuru 20 Ağustos’ta reddedildi. Bu, Sırbistan hükümetinin yaptığı bir nakil talebi değil, Mladić’in savunmasının başvurusuydu.
Tepkiler
Srebrenitsa Anneleri, cenazenin “Avrupa’da son 70 yılın en büyük faşist buluşmasına dönüşme tehdidi taşıdığını” söylemiş ve savaş suçlusunun yüceltilmesini “utanç” diye nitelemişti. Törenin ölçeği, bu kaygının neden dile getirildiğini gösterdi.
Srebrenitsa-Potočari Anıt Merkezi Direktörü Emir Suljagić, Mladić’in ölümünün mahkeme kararlarını veya toplu mezarları ortadan kaldırmadığını vurguladı. Ona göre asıl iş, gerçeği, sorumluluğu ve hafızayı korumaktı.
Avrupa Birliği Dış İlişkiler Servisinin sözcüsü, soykırım inkârının ve savaş suçlularının yüceltilmesinin “AB’de ve aday ülkelerde yeri olmadığını” açıkladı . Genişlemeden sorumlu Komiser Marta Kos, naaşın Sırbistan’a dönüşü için devlet uçağı kullanılması ve askerî tören planı üzerine Belgrad ziyaretini iptal etti. Kos, bunun Avrupa’nın yakın tarihinin en karanlık sayfalarını hatırlattığını söyledi. Vučić ise iptal gerekçesini “son derece kısa ama her zamanki gibi aptalca” diye niteledi.
Hırvatistan Dışişleri Bakanı Gordan Grlić Radman, yüceltmenin AB değerleriyle bağdaşmadığını ve kurbanlar ile ailelerine hakaret olduğunu belirtti. BM Genel Sekreteri António Guterres de Mladić’in ölümünün ardından yayımladığı açıklamada soykırım inkârını ve hükümlü savaş suçlularının yüceltilmesini kınadı .
Bosna-Hersek Federasyonu’nda BH Telecom ve bazı kablolu yayın operatörleri, cenazeyi canlı yayımlayan RTRS ile ATV’nin sinyalini geçici olarak kesti. Operatörler kararı yürürlükteki hukuk, kamu yararı ve kurbanların onuruyla gerekçelendirdi. Sırbistan’da Siyahlı Kadınlar örgütü de askerî onur verilmesine karşı çıktı.
Türkiye Dışişleri Bakanlığının cenazeye ilişkin yeni bir açıklaması 7 Eylül akşamı itibarıyla Bakanlığın internet sitesinde tespit edilemedi. Bakanlık, 2017’deki mahkûmiyet kararının “insanlığa karşı hiçbir suçun cezasız kalmayacağını göstermesi” bakımından önemli olduğunu açıklamıştı .
Bu cenaze neden bir cenazeden fazlası
Birincisi, inkâr kurumsallaşıyor. Sırbistan devleti Srebrenitsa’yı soykırım olarak tanımlamaktan kaçınıyor. Kesin hükümlü bir isme devlet uçağı göndermek, tabutunu bayraklara sarmak ve askerî onur vermek mahkeme kararını hukuken ortadan kaldırmaz. Fakat kararın siyasi ve ahlaki anlamını içeride reddeden kuvvetli bir devlet mesajı üretir.
İkincisi, bu bir Bosna-Hersek meselesidir. Törene Sırp Cumhuriyeti’nin cumhurbaşkanı, başbakanı, meclis başkanı ve fiilî siyasi lideri Dodik katıldı. Bosna-Hersek’in bir entitesinin üst yönetimi, kendi ülkesinde işlenen soykırımdan hüküm giymiş bir komutanı kahraman gibi uğurladı. Bu tablo, Dayton düzenindeki kurumsal gerilimi bir kez daha görünür kıldı.
Üçüncüsü, Rusya faktörüdür. Rusya’nın Belgrad büyükelçisinin törendeki varlığı, Sırbistan’ın Avrupa Birliği ile ilişkilerinin demokratik gerileme ve Moskova’ya yaptırımlara katılmama tartışmalarıyla zaten gerildiği bir dönemde ayrıca anlam taşıdı. Tek bir cenaze dış politika eksenini tek başına belirlemez; ama Belgrad’ın Avrupa’ya hangi sembollerle meydan okuduğunu gösterir.
Sonuç
Ratko Mladić, müebbet cezasını çekerken öldü. Asıl mesele yalnızca ölümü değil, öldükten sonra bir devletin ona ne yaptığıdır.
Belgrad bugün, sekiz binden fazla Boşnak erkek ve erkek çocuğun öldürüldüğü soykırımın başlıca sorumlularından biri için bando çaldı. Srebrenitsa’da yakınlarının kimliklendirilemeyen kalıntılarını bekleyen aileler ise bu töreni ekranlardan izledi.
Avrupa kınadı. Kınamak, bir aday ülkenin soykırım hükümlüsünü devlet uçağıyla getirmesi ve askerî onurlarla uğurlaması karşısında yapılabilecek en asgari şeydi. Yapılan da o oldu.
Kaynaklar
- IRMCT — Ratko Mladić’in ölümü hakkında açıklama
- IRMCT — Mladić davası ve kesinleşmiş hükümler
- Reuters — Belgrad’daki cenaze ve tepkiler
- Associated Press — Askerî onurlar, katılımcılar ve Srebrenitsa Annelerinin açıklaması
- Euronews — Tören öncesi verilen devlet ve askerî onur bilgisi
- ICMP — Srebrenitsa kurbanlarının kimliklendirilmesi
- EEAS — Savaş suçlularının yüceltilmesine ilişkin AB açıklaması
- BM — Genel Sekreter Guterres’in açıklaması